17/01/2015 06:36:32 AM - Lượt xem: 2364
Thấp huyết áp là huyết áp luôn luôn ở con số thấp hơn đa số người bình thường ở cùng lứa tuổi; có huyết áp tâm thu dưới 120mmHg. Thấp huyết áp nằm trong phạm trù chứng Huyễn vựng trong Đông Y. Nguyên nhân và cơ chế bệnh sinh.

Các yếu tố ảnh hưởng đến huyết áp động mạch là:  

-Cung lượng tim: Thể tích máu của thất trái tim đảy vào hệ mạch máu trong đơn vị thời gian là tích của thể tích bóp (đảy máu của một lần bóp tim) với nhịp tim. Nhịp tim nhanh chậm tuỳ thuộc vào tình chí con người lúc đó, vào hoạtđộng hoặc lao động nặng nhẹ lúc đó, vào thể trạng sốt cao thấp lúc đó. Thể tích bóp của tim phụ thuộc vào sức co bóp của cơ tim, có liên quan mật thiết với rối loạn chuyển hoá cơ tim giảm trương lực, với thần kinh giao cảm, tổn thương cơ tim, tổn thương trực tiếp đơn độc; ngoài ra còn phụ thuộc vào thay đổi tư thế có ảnh hưởng đến máu trở về tĩnh mạch.                                                                                                                                                        

 -Sức cản ngoại vi là trở kháng đối với lượng máu của mạch máu ngoại vi, phụ thuộc vào độ nhớt của máu, đường kính mạch máu; trong đó đường kính mạch máu lại phụ thuộc vào có giãn tĩnh mạch hoặc ứ máu tĩnh mạch không, khả năngđàn hồi của thành mạch máu, có bị xơ vữa mạch máu không, …

 Đông Y cho là nguyên nhân gây bệnh Huyễn vựng huyết áp thấp là:                                                       

  -Ngoại cảm thường biểu hiện ở: cấp, biểu chứng, thực chứng.                                                                     

 -Nội thương gây bệnh hoãn cấp, lý chứng, hư chứng, thường do: tỳ, vị, can, thận bị tổn thương, khí hư huyết hư, khí huyết lưỡng hư, khí âm lưỡng hư, tâm tỳ hư, tỳ thận dương hư

Đông Y cho là cơ chế bệnh sinh của thấp huyết áp - huyễn vựng là: huyết hư, âm hư, tỳ khí hư, vì khí sinh hoá, khí có tác dụng thúc đảy huyết, khí là thống soái của huyết, khí hành thì huyết hành, khí thăng giáng mất điều hoà, thanh dương không lên, tâm não mất sự nuôi dưỡng của huyết, não thiếu sự nuôi dưỡng gây ra chứng đầu váng mắt hoa, thậm chí hôn quyết, khí huyết hư không dẫn được toàn thân thì sắc mặt nhợt nhạt, tay chân yếu run, vô lực. 

          Có 2 loại thấp huyết áp: tiên phát và thứ phát.

-Thấp huyết áp tiên phát còn gọi là thấp huyết áp do thể trạng, từ nhỏ đến lớn huyết áp vẫn thấp mà không có triệu chứng hay biến chứng ở bộ phận nào trong cơ thể, hoặc khi gắng sức thấy chóng mệt. Loại này không coi là bệnh lý, không cần điều trị.

-Thấp huyết áp thứ phát: huyết áp bình thường nhưng sau đó tụt dần xuống tới mức được coi là thấp huyết áp. Bệnh thường gặp ở những người suy nhược kéo dài, mắc các bệnh thiểu năng tuần hoàn não, lao, nhiễm khuẩn, nhiễm độc kéo dài, thiếu máu kéo dài, bệnh nội tiết suy tuyến thượng thận, suy tuyến giáp

Triệu chứng lâm sàng của thấp huyết áp là:                                                                                                                               

  -Cơ năng: mệt mỏi, toàn trạng yếu, giảm tập trung trí lực, hoa mắt, ruồi bay nhất là khi thay đổi tư thế có thể thoáng ngất hoặc ngất.                                                                                                                                                       

 -Thực thể: nhịp tim nhanh, có thể có ngoại tâm thu, mạch yếu có khi nhịp chậm, cung lượng tim mỗi phút giảm rõ rệt.

 Triệu chứng cận lâm sàng:                                                                                                                                   

  -Điện tim: có thể xác định sức co bóp của tim, đặc biệt sức bóp tâm thất trái.                                                        

 -Siêu âm tim: có thể đánh giá được công năng của tim một cách chính xác thông qua các thông số cơ bản đặc biệt đánh giá toàn bộ chức năng thất trái.

Chẩn đoán xác định chứng thấp huyết áp dựa vào đo nhiều lần ở nhiều tư thế kác nhau thấy huyết áp tâm thu dưới 100mmHg.

Chẩn đoán phân biệt với: Thấp huyết áp tiên phát, cơn động kinh hạ calci, hạ đường máu.

          Mục đích điều trị là nhanh chóng đưa huyết áp trở về vị trí bình thường sau đó duy trì để tránh tái phát.

          Tân dược thường dùng để điều trị Thấp huyết áp là:

 -Ephedrin: tác dụng co mạch, tăng huyết áp với liều dùng 1-3 lần ngày, mỗi lần 1 viên 10mg.    

  -Cafein: có tác dụng trợ tim, kích thích hệ thần kinh, tiêm dưới da liều 0,25-1,5g/24h hoặc uống 0,5-1,5g/24h. Khi huyết áp tâm thu trên 100mmHg mà thấy loạn nhịp tim thì phải dùng thêm các thứ thuốc chống loạn nhịp như Dihydroergotamin tác dụng chống suy tuần hoàn ngoại vi làm tăng huyết áp, ngày 1-3 lần, mỗi lần 1 viên 1mg.                                                                                                                

  -Heptamyl: trợ tim mạch, tăng sức bóp cơ tim, tăng lưu lượng tim. Ngày uống 1-3 lần, mỗi lần 1 viên 0,1878g                                                                                

  -Pantocrin cồn nước chế từ nhung, tác dụng bồi bổ cơ thể, kích thích tim mạch, ống tiêm 1ml, tiêm dưới da hoặc tiêm bắp mỗi ngày 1-2 ống.                                                                                                             

 -Bioton: chống suy nhược cơ thể, tăng trí lực, thể lực; ngày uống 2 ống 10ml, mỗi ống chứa 3,42g cao cồn Kola, 0,75g acid phosphoric, 0,296g inositocalcium, 0,028g  Muglycorophosp

Đông Y điều trị Thấp huyết áp

1)Triệu chứng (TC): Đầu váng mắt hoa, ù tai, ngại nói, tinh thần mỏi mệt, ngực bí, chất lưỡi nhớt, rêu lưỡi trắng mỏng, mạch tế sác.                                                                                                                           

  Chẩn đoán (CĐ): Thấp huyết áp thể khí huyết đều hư.                                                                              

  Phép chữa (PC): Bổ khí huyết / Ich khí dưỡng huyết                                                                                   

  Phương (P): Sinh mạch tán  [1] (công dụng : ích khí sinh tân, liễm âm chỉ hãn) gia vị.                                    

 Dược (D) : Đảng sâm 15-40g (ích khí, phù trợ nguyên khí, quân), Mạch môn 12g (dưỡng âm sinh tân trừ phiền, thần),Ngũ vị tử 10-12g (liễm phế chỉ hãn, tá); + Sinh địa (thanh nhiệt lương huyết, dưỡng âm sinh tân), Sơn thù (bổ can thận thu liễm cố sáp), Kỷ tử  đều 12g (bổ can thận, sáng mắt, nhuận phế), Cam thảo 10g.

2)TC: Sắc mặt trắng bệch thở gấp, mệt mỏi vô lực, chân tay lạnh, nam di tinh hoạt tinh, chất lưỡi bệu, rêu lưỡi trắng nhạt, mạch trầm tế vô lực.

CĐ: Thấp huyết áp thể khí hư dương hư.

PC: Bổ dương ích khí.

P: Thăng áp thang.

D: Hoàng kỳ bổ khí thong dương), Đảng sâm (bổ trung ích khí), đều 30g, Ngũ vị tử 20g (liễm phế tư thận, sinh tân liễm hãn, sáp trường chỉ tả, ninh tâm an thần), Mạch môn 10g (nhuận phế dưỡng âm, ích vị sinh tân, thanh tâm trừ phiền), Sài hồ bắc 3g (thăng đề dương khí).

3)CĐ: Thấp huyết áp thể can thận âm hư, can dương thượng cang.

PC: Tư bổ can thận, tiềm dương định huyễn.

 P: Kỷ cúc địa hoàng thang [2].                                                                                                                            

 D: Thục địa 32g, Sơn thù nhục, Hoài sơn đều 16g, Đơn bìPhục linhTrạch tảKỷ tửCúc hoa đều 12g. Tán bột, hoàn. Ngày uống 8-16g với nước muối nhạt.

 4)CĐ: Thấp huyết áp thể tâm tỳ hư                                                                                                                         

  PC: Kiện tỳ, dưỡng tâm, ích khí, bổ huyết.                                                                                                           

  P: Quy tỳ thang[3].                                                                                                                                       

  D: Nhân sâmBạch truật đều 10g, Bạch linh 8gChích Cam thảoMộc hương đều 2g, Hoàng kỳLong nhãn đều 10g, Táo nhânViễn chíĐương quy đều 4g.                                                                                                                   

  5)CĐ: Thấp huyết áp thể khí âm lưỡng hư.                                                                                                          

  PC: Ích khí dưỡng âm, phù chính thăng áp.                                                                                                    

 

  P: Phù chính thăng áp phương [4].                                                                                                                     

  D: Đảng sâm 30g, Thích Ngũ gia bìMạch mônA giaoCam thảo đều 15g, Ngũ vị tử 12g, Sinh địa, sinh Hoàng kỳ đều 30g, Chỉ xác 12g.                                                                                                

  6)CĐ: Thấp huyết áp thể tỳ thận dương hư.                                                                                                

  PC: Ôn bổ tỳ thận.                                                                                                                                                  

 P: (Trường Trung học Y Tuệ Tĩnh). Kết quả sau 30 ngày  điều trị: khỏi 72%, không khỏi 22,8%.

 

D: Phụ tửHoàng kỳ đều 16g, Ba kíchBạch truậtXuyên quy đều 20g, Nhục thung dungCam thảo đều 12g, Can khươngĐỗ trọng đều 10g.

 7)P: Trấn khởi nguyên khí hư hạ hãm cao[5].                                                                                                      

 D: Hoàng kỳ 100g, Bạch truật 200g, Phụ tử chế 40g, Nhân sâm 60g. Sắc đặc cô thành cao, chia uống trong 10 ngày, mỗi ngày 2-3 lần.

8)P: Bổ trung ích khí thang [6]. Kết quả điều trị 70 trường hợp: kết quả tốt 77,1%, không kết quả 22,9%

 9)P: Tăng áp thang [7]. Kết quả sau 30 ngày điều trị 87,5% số bệnh nhân thấp huyết áp thứ phát từ 86,11-96,51mmHg lên 100,53-116,65 mmHg và từ 50,86-61,64 mmHg lên 61,14-71,68mmHg.                                                                                                                                                             

 D: Đảng sâmSài hồMạch môn đều 15g, Hoàng kỳNgũ gia bì hương đều 30g, Bạch truậtĐương quyThăng ma đều 12g, Trần bìNgũ vị tử đều 10g.

10)P: Viên nang 500mg Ích khí dưỡng âm TXĐ [8]. Ngày 4 lần, mỗi lần 2-3 viên. Kết quả sau 30 ngày điều trị 90% số bệnh nhân Thấp huyết áp thứ phát từ 85-95 mmHg lên 105-115 mmHg.

11)P, D: Bạch sâmCam thảo đều 10g. Sắc thay trà uống.

12) Trà Gừng mỗi ngày 2 ấm.

13)Châm cứu.  

Châm các huyệt: Túc tam lýNội quan                                                                                                                 

  Cứu các huyệt: Thần khuyếtQuan nguyênBách hộiTúc tam lýDũng tuyền.    

 PHỤ LỤC

 [1]. Sinh mạch tán                                                                                                                                          

  XX: Y học khải nguyên – Trương Nguyên Tố.                                                                                                   

  CD: Bổ phế, ích khí liễm hãn, dưỡng âm sinh tân.                                                                                                    

  CT: Nhiệt làm tổn thương khí âm, suyễn do hư yếu, mồ hôi nhiều, mỏi mệt, khát.                                              

  D: Nhân sâmMạch môn đều 2g, Ngũ vị tử 7 hạt. Sắc uống.                                                                     

PG: Nhân sâm ích khí sinh tân; Mạch môn dưỡng âm sinh tân, thanh phế; Ngũ vị tử liễm phế, cầm mồ hôi.  [2]. Kỷ cúc địa hoàng hoàn.                                                                                                                                            

  XX: Y cấp, quyển 8 – Đổng Tây Viên.                                                                                                               

  CD: Tư thận, dưỡng can.                                                                                                                                

  CT: Can thận suy, đầu váng, mắt hoa, thị lực giảm, huyết áp cao.                                                                           

 D: Thục địa 32g, Sơn thù nhục, Hoài sơn đều 16g, Đơn bìPhục linhTrạch tảKỷ tửCúc hoa đều 12g. Tán bột, hoàn. Ngày uống 8-16g với nước muối nhạt.

 [3]. Quy tỳ thang                                                                                                                                                   

  XX: Tê sinh phương – Nghiêm Dụng Hoà.                                                                                                         

  CD: Bổ khí, kiện tỳ, dưỡng huyết.                                                                                                                         

  CT: Tâm tỳ đều hư, khí huyết hư, hồi hộp, hay quên, mất ngủ, ăn kém, mệt mỏi, kinh nguyệt không đều, rong kinh, xuất huyết dưới da, suy nhược cơ thể, suy nhược thần kinh, suy tim.                               

  D: Nhân sâmBạch truật đều 10g, Bạch linh 8gChích Cam thảoMộc hương đều 2g, Hoàng kỳLong nhãn đều 10g, Táo nhânViễn chíĐương quy đều 4g.                                                                                      

  PG: Nhân sâmBạch linhBạch truậtChích cam thảo kiện tỳ ích khí; Hoàng kỳ tăng thêm cộng hiệu ích khí; Long nhãn,Táo nhânViễn chíĐương quy dưỡng tâm huyết, an tâm thần; Mộc hương lý khí tỉnh tỳ.                                                                                                                                  

BP: Quy tỳ thang thêm Thục địa thành Hắc quy tỳ hoàn.

 

[4]. Phù chính thăng áp                                                                                                                                    

  XX: Thiên gia diệu phương, quyển thượng – Lý Văn Lượng.                                                                         

 CD: Ích khí dưỡng âm.                                                                                                                                 

  CT: Khí âm đều hư, huyết áp thấp.                                                                                                                 

 D: Nhân sâmMạch mônA giaoCam thảo đều 15g, Ngũ vị tử 12g, Sinh địa, sinh Hoàng kỳ đều 30g, Chỉ xác 12g.

[5].Phùng Triệu Phương, Trung Quốc. 

[6]. Bổ trung ích khí thang                

XX: Nội ngoại thương biện hoặc luận, quyển trung – Lý Đông Viên.                                                                                              

CD: Bổ trung ích khí, thăng dương cử hãm.                                                                

CT: Tỳ vị hư nhược, cơ thể suy yếu, khí hư, sa tử cung, lòi dom.                                                    

  D: Nhân sâmBạch truật đều 10g, Đương quyHoàng kỳ đều  10-40g, Thăng maSài hồTrần  đều 10g, Cam thảo 10-20g. Sắc uống.  

 PG: Nhân sâm đại bổ nguyên khí; Hoàng kỳ ích khí cố biểu; Thăng ma thăng dương giáng hoả; Sài hồ giải cơ, thanh nhiệt; Hoàng kỳ phối hợp với Thăng maSài hồ thăng dương ích khí; Bạch truậtTrần bìCam thảoĐương quy kiện tỳ, lý khí, dưỡng huyết, hoà trung.                                              

 Biến phương (BP):                                                                                                                                          

  +Thêm Hoàng cầm sao, Thần khúc thành Ích vị thăng dương thang (Lý Đông Viên).              

  +Thêm Bạch thượcNgũ vị tử thành Điều trung bổ khí thang (Lý Đông Viên).                                   

 +Thêm Hoàng báSinh địa thành Bổ trung gia hoàng bá địa hoàng thang (Lưu Hà Gian).                     

 +Thêm Bạch thượcTế tânXuyên khungMạn kinh tử thành Bổ trung thận khí thang (Vệ sinh bảo giám).                                

+Thêm Khương hoạt , Phòng phongXuyên khungTế tân, thành Điều vinh dưỡng vệ thang (Đào Tiết Am).                                                                                                                                       

 +Dùng Thương truật nhiều gấp đôi Bạch truật, thêm Bán hạHoàng cầmÍch trí nhân thành Sâm truật ích vị thang (Lý Đông Viên).                                                                                                                        

  +Bỏ Bạch truật, thêm Thảo đậu khấuThần khúcBán hạHoàng bá, thành Thăng dương thuận khí thang (Lý Đông Viên).           

+Bỏ Bạch truậtĐương quy thêm Thương truậtMộc hương thành Điều trung ích khí thang  (Lý Đông Viên).                                                                                                                                                           

 LỜI BÌNH CỦA HẢI THƯỢNG LÃN ÔNG:                  

+Lãn tôi xét bài Bổ trung ích khí thang của Lý Đông Viên đặt ra, mục đích để điều trị chứng dương hư phát sốt, và người vốn hư lại bị cảm mạo, nội thương kèm với ngoại cảm, v.v… Dương hư thì hãm xuống, tà khí thừa hư mà vào, cho nên chủ chốt bài này là thăng đề dương khí, khiến cho trung khí mạnh lên thì tà không cần đánh mà tự lui, … Bài thuốc này vốn không phải có tác dụng bổ khí huyết, cũng không phải bài thuốc có thể uống lâu ngày; khá tiếc có nhiều người không chịu xét âm dương, hư thực, nội thương, ngoại cảm, … hễ thấy phát sốt là dùng ngay bổ trung ích khívà tự cho là ổn, thật là quá sai lầm! Xem nội dung bài thuốc thì : Bạch truật bổ dương khí của vị; SâmKỳ bổ tỳ mà kiêm bổ phế; Quy bổ âm huyết của tỳ khiến cho tỳ đủ ôn nhu mới có thể sinh ra được mọi vật; Chích thảo ôn trung điều hoà các vị thuốc, bổ ích trung châu; Trần bì dẫn tránh thuốc bổ nhiều gây nê trệ; ThăngSài làm sứ, dẫn sức thăng  của Sâm Kỳ thăng dương cử hãm; Nếu dùng bài Bổ trung ích khí mà bỏ 2 vị Thăng Sài thì thật là không hiểu rõ ý nghĩa của bàiBổ trung ích khí vậy. (Huyền tẫn phát vi - Hải thượng y tôn tâm lĩnh).                                                                                                                                           

+Nghĩ như tiên thiên và hậu thiên không thể chia rẽ 2 đường : nguyên khí ở thượng tiêu mà bất túc là do hãm xuống ở trong thận, cần phải dẫn nó lên từ dưới bộ phận chí âm. Hạ tiêu chân âm bất túc là do nó bay bổng lên bộ phận trên, lại không dẫn nó về nguồn được sao? Vì lý do đó, bài Bổ trung ích khí với bài Thận khí hoàn rất nên cùng sử dụng. Uống buổi sáng để bổ dương, uống buổi tối để bổ âm, cùng nương tựa để cùng bổ dưỡng. (Huyền tẫn phát vi - Hải thượng y tôn tâm lĩnh).                                                                                                                                                                      

+ Tạng tỳ không hoá được thức ăn nên trong bụng đầy. Khí của tạng ấy không vận hoá được thì  ngưng trệ mà thành đờm. Bốn chân tay thuộc tạng tỳ, dương của tạng tỳ chủ về khí, âm của tạng tỳ chủ về huyết, khí huyết không chu lưu đều nên đầu ngón chân tay tê. Chứng tê ấy không nên dùng Chỉ xácSơn traMạch nhaThần khúc; mà nên dùng Bổ trung ích khí thêm Bán hạPhục linh rất thần hiệu (Châu ngọc cách ngôn - Hải thượng y tôn tâm lĩnh).                                              

+Dương khí ở hạ tiêu tức là khí của dạ dày và hậu thiên, dương vốn thăng, nếu yếu thì giáng, nên dùng bài Bổ trung ích khí để đem dương khí trở lên (Châu ngọc cách ngôn - Hải thương y tôn tâm lĩnh).

 [7].Tăng áp thang.                                                                      &nbs